Kamerun, Enerji Sektörü ve Gelişimi

0

[author][author_image timthumb=’on’][/author_image] [author_info]Yazar: Tolga TOSUN[/author_info] [/author]

Sanayi Devrimi ile birlikte buhar makineleri önem kazanmış, insan ve hayvan gücü kullanımını gerektiren alanlar ikinci planda kalmış ve yeni enerji kaynak arayışları başlamıştır. Günümüzde de devam eden teknolojik inovasyonlar kömür, petrol ve doğalgaz gibi birincil enerji kaynaklarının* ve elektrik gibi ikincil enerji kaynaklarının** kullanım alanlarını genişletmiş ve onları hayatımızın vazgeçilmezleri haline getirmiştir. Mevcut olan teknolojik gelişmeleri de göz önüne alırsak enerjiye olan ihtiyacımız ve bağımlılığımız gün geçtikçe artacaktır. Tüm bunlar dikkate alındığında günümüz dünyası için enerjinin artık ne kadar hayati bir öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca enerji arzı, güvenliği ve verimliliği gibi hususlar ülkeler tarafından son derece dikkatli ve titiz bir şekilde ele alınmaktadır. Günümüzde pek çok bölgede petrol, doğalgaz gibi fosil kaynaklar çıkarılmaktadır. Ancak dünya politikalarının ve ülkeler arası dengelerin sabit olmamasından dolayı ve çatışma ortamlarının enerji arz güvenliğini tehdit etmesi nedeniyle özellikle Afrika’daki ülkeler dünya piyasalarına yeterli miktarda petrol ve doğalgaz arzı sağlayamamaktadır. Bu durum gelişmekte olan Afrika ülkelerine bir darbe daha vurmaktadır. Son zamanlarda yapılan yatırımlarla Afrika ülkelerine örnek oluşturabilecek, çatışma ortamından uzak ve enerji arz güvenliği konusundan problemlerin çıkmasını engelleyebilecek bir ülke olan Kamerun; bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.

kamerun

kamerun

Şekil1: Kamerun’un Coğrafi Konumu

Kamerun, Orta Afrika’nın batısında yer almaktadır.Kamerun’un doğusunda Orta Afrika Cumhuriyeti, güneybatısında ve güneyinde Kongo, Gabon ve Ekvator Ginesi, kuzeybatı ve batısında Nijerya, kuzeydoğusunda Çad ve batısında Atlas Okyanusu vardır. Kamerun’un nüfusu 2012 verilerine göre 20,5 Milyondur. Ülkenin kuzey kesimlerinin yarısı çöllerden oluşmaktadır. Orta kısımlara doğru platoların ve çayırların kapladığı alanlar gözle görülür şekilde artmaktadır. Ülkenin büyük bir kısmını kaplayan güney kesimleri ormanlıktır ve su kaynakları boldur. Kamerun’un GSYİH’sı yaklaşık 23 Milyar dolardır; ayrıca satın alma gücüne göre kişi başı geliri yaklaşık 2200 dolardır. Kakao, kahve, pamuk, muz ve kauçuk tarım sektöründeki en önemli ihracat kalemleridir. En önemli endüstriyel üretimini kamu-özel sektör ortaklığıyla yönetilen Alucam’ın sağladığı alüminyum oluşturmaktadır. Ayrıca Alucam tek başına ülke elektriğinin yarısına yakınını tüketmektedir.

On beşinci yüzyılda Portekizli denizcilerin keşfetmesinden sonra Avrupa ülkelerinden Kamerun’a göç 17. yüzyılda başlamıştır. 1884-1916 yılları arasında Alman kolonisi olan Kamerun, I. Dünya Savaşı sonunda İngilizler ve Fransızlar tarafından Alman kolonilerini ele geçirme yarışı sırasında bu iki ülke tarafından paylaşılmıştır. Bu paylaşım sonucunda ülkenin büyük kısmı Fransız, geri kalan kısmı İngiliz hakimiyetine girmiştir. 1959 yılında iç yönetimde bağımsızlığını sağlayan Kamerun, 1960 yılında yapılan referandum ile tam bağımsızlığını kazanmıştır. İngilizlerin hakimiyetinde olan Kamerun’unun kuzey parçası Nijerya’ya bağlanırken, güney parçası ise Kamerun Cumhuriyeti’ne 1961 yılında katılmıştır. Daha sonra ülke Kamerun Federal Cumhuriyeti adı altında federal bir yapıya dönüşmüştür. 1972 yılında ise ülke tek bir merkeze bağlanarak üniter yapılı Kamerun Birleşik Cumhuriyeti adını almıştır. Kamerun başkanlık sistemi ile idare edilmektedir. 2008 yılında yapılan değişiklikle en fazla 2 dönem üst üste seçilebilme koşulu kaldırılmıştır. Çok partili sisteme 1992 yılında geçen Kamerun’da 180 üyeli meclis 5 yılda bir seçilmektedir. Çok partili sisteme karşın, tek partinin etkili olduğu bir yapı boy göstermektedir.  Devlet başkanı 1982 yılından beri Paul Biya’dır.

Kamerun’un petrol üretim ve bağlantılı olarak ekonomik tarihi dörde ayrılabilir. Bunlar 1963-1977 petrol öncesi dönem, 1977-1986 petrol patlaması dönemi, 1986-1994 duraklama dönemi ve 1994’ten günümüzde de devam etmekte olan post-devalüasyon dönemidir.Kamerun’daki enerji faaliyetleri Kamerun’un bağımsızlığını kazanmadan önceki yıllarda başlamıştır. Sismik araştırmalar en başta Douala Havzası’nda 1951 yılında başlamış olup ilk petrol keşfi 1954 yılında, doğalgazın çıkarılması da 1955 yılında gerçekleşmiştir. Kamerun’un 1960 yılında bağımsızlığını kazanmasından sonra gelir kaynaklarını arttırmak için yaptığı çalışmalar arasında petrol ve doğal gaz kaynaklarının araştırılması ve bu kaynakların üretime geçirilmesi de vardı. 1964 ve 1969 yıllarında yeraltı kaynaklarıyla ilgili yapılan hukuki düzenlemeler petrol ve doğalgaz üretiminin önünü açtı. Ancak 1965 yılına kadar Elf Aquitaine üretim hakkına sahip tek firma olarak faaliyet göstermiştir. Bu durum petrol gelirlerinin artmasını bekleyen Kamerun hükümetinin beklentilerini boşa çıkarmıştır. Daha sonra Mobil, Royal Dutch Shell ve Total keşif çalışmalarına başlamıştır. 1960’ın sonralarına doğru Nijerya’nın Nijer Deltası’ndaki keşiflerinden sonra Kamerun’daki petrol ve doğalgaz araştırmaları Douala Havzasından Rio del Rey Havzasına kaymıştır. Rio del Rey Havzası’nın bir numaralı keşif bölgesi olmasından sonra petrol üretimi günlük 158.000 varili bulmuştur. Daha sonra bu bölgedeki petrol üretiminin düşmesiyle birlikte arama çalışmaları 1980’lerde tekrardan Doula Havzası’na kaymıştır.

Özellikle 1977 yılı Kamerun’da petrol üretiminin patladığı yıl olması bakımından çok önemlidir. Çünkü 1970’lerde Arap ülkelerinin uyguladığı petrol ambargosu dolayısıyla dünyada petrol krizi baş göstermiştir. Bu durum özellikle büyük petrol şirketlerinin ilgisini Arap ülkeleri dışındaki potansiyel petrol üretim merkezi sayılabilecek ülkelere yöneltmiştir. Özellikle Sahra altı ülkeler olarak adlandırılan Çad, Nijerya, Kamerun gibi ülkelere yapılan yatırımlar hızlı bir biçimde artmıştır. 1977-1978 yıllarında çıkarılan mali yasalarla birlikte Kamerun yatırımcılar için daha cazip bir hale gelmiştir. Kamerun’da 1977 yılında gerçekleşen petrol üretimi sadece 100ktoe civarında iken 1984 yılında bu miktar 9000ktoe’a kadar  çıkmıştır. Ancak Arap ülkelerinin tekrar üretime geçmeleri ve dünya üzerinde farklı ülkelerdeki petrol kaynaklarının kullanılmaya başlanması zaten Kamerun ekonomisinin ayakları üzerinde durmasını sağlayan yegane kaynaklardan olan petrol üretiminin yavaşlamasına sebebiyet vermiştir. Özellikle 1987’den sonra petrol gelirlerinin azalması sebebiyle Kamerun ekonomisi derin bir darboğaza girmiştir. Bu ekonomik darboğazdan kurtulabilmek için 1989 yıllarında Dünya Bankası ve IMF programlarına katılmıştır. Bu programlara katılmasının ardından yapılacak yatırımlar için 1989-2004 yılları arasında toplamda 480 Milyon Dolar kredi almıştır.1990 yılında yeni bulunan petrol bölgeleri beklenen etkiyi yapmamış ve 1986 yılında 173.000 varil olan günlük petrol üretimi 1996 yılında %40’a varan bir azalma ile günlük 90.000 varile kadar düşmüştür. Bu düşüşü engellemek için yapılan çalışmalar 90’lı yıllarda da devam etmiştir. 90’ların ortasında Kribi-Campo bölgesi, 1996 yılında da Ebome bölgesi kullanıma açılmış; ancak petrol üretiminde belli bir artış olsa da beklenen artış gerçekleşmemiştir.

k2

Şekil-2: 1971-2009 yılları arasında Kamerun’un enerji üretimi

Kamerun konumu sebebiyle Orta Afrika’da doğal bir transit enerji bölgesidir. Bu özelliği 90’lı yılların sonunda Orta Afrika’da Çad gibi petrol üreticisi ülkelerin ortaya çıkmasının ardından daha da iyi anlaşılmıştır. Bunun en güzel ispatı ise Çad’da üretilen petrolün Kamerun üzerinden dünya piyasasına kazandırılması için 2000 yılında tamamlanan petrol boru hattıdır. Bu hattan günlük ortalama 200.000 varil petrol geçmektedir. Varil başına geçiş ücreti alan Kamerun yıllık ortalama 40.000$ gibi bir gelir sağlamaktadır.Ayrıca projenin değerinin farkında olan büyük petrol şirketleri (Exxon/Mobil 40%, PetronasMalaysia 35% ve Chevron 25%) büyük ilgi göstermiştir.2000’li yıllara gelindiğinde Kamerun’un petrol üretimi günlük 65.000 varil ile 95.000 arasında seyretmiştir. Halen aynı miktardaki ihracatı devam etmektedir. Ülkenin tek rafinerisi olan SONARA, liman şehri olan Limbe’de bulunmaktadır. Ayrıca Kamerun’un günlük tüketim miktarı 30.000 varil civarında seyretmektedir.

Kamerun özellikle de çevresindeki ülkelere kıyasla hidroelektrik üretebilme kapasitesi bakımından çok büyük bir potansiyele sahiptir. Bu özelliği zaten elektrik üretim kaynaklarının oranlarına da yansımaktadır. Kamerun’un toplam hidroelektrik potansiyeli 500,000 MW’a tekabül etmektedir. Bu da Kamerun’u geleceğin elektrik ihracatçısı olarak göstermektedir. Kamerun Cumhuriyeti’nin kurulduğu ilk günden itibaren bölgeye olan yatırımlar sürekli olarak devam etmiştir. 2003 yılına gelindiğinde Kamerun’un kurulu gücü 850 MW’a çıkmıştır. Bu kurulu kapasitenin %90’ı hidroelektrik üretiminden sağlanmaktadır. En büyük hidroelektrik santralleri Sanaga Nehri üzerindeki 267 MW’lık Nachtigal ile Ntem Nehri üzerindeki 202 MW’lık Memve’Ele hidroelektrik santralleridir.2020 yılına kadar kurulu gücünü 3GW’ya kadar çıkarmak isteyen Kamerun 450 MW’lık yeni Kpep Hidroelektrik Projesi’ni geliştirmektedir. Diğer projeleri Nachtigal Hidroelektrik Santrali (300 MW), Song Mbengue Hidroelektrik Santrali’nin (930 MW) de temelleri atılmıştır. Tüm bu girişimleri tehdit eden en önemli faktör ise kuraklık durumudur. Geçmişte bu durumun acı tecrübeleri olmuştur. Yaşanan kuraklıklar Kamerun ekonomisine büyük zarar vermiştir. Özellikle de en büyük zararı Kamerun elektriğinin %60’ına kadarını tek başına tüketen Alumcam Alüminyum Fabrikası görmüştür.Tüm bu gelişmeler, Kamerun hükümetini, ülkenin enerji üretim kaynaklarını çeşitlendirmeye itmiştir. 2004 yılına kadar doğalgaz kaynaklarına dokunmayan Kamerun, 2005 yılında başlayan girişimlerle doğalgaz üretimine başlamıştır. Ancak çıkarılan doğalgazın miktarı çok düşük rakamlarda kalmıştır. 2012 yılında temelleri atılan 216 MW’lık Kribi Doğalgaz Çevrim Santrali Kamerun’un 1037 MW olan kurulu gücünü 2013’ün ilk yarısında 1253 MW’a çıkarması beklenmektedir. Özellikle bu santralin doğalgaz ihtiyaçlarının karşılanması için doğalgaz üretim altyapısı Kamerun’da son hızla devam etmektedir. Ayrıca 86 MW’lık Yassa Ağır Yakıt Santrali projesi de Kamerun hükümetinin enerji çeşitliliğini oluşturma çabalarının bir sonucudur.

Kamerun’un enerji sektörünün gelişimini incelediğimiz zaman enerji sektöründeki değişikliklerin siyasi ve ekonomik olaylarla doğrudan bağlantılı olduğu açık bir şekilde görülebilir. Kamerun’un Arap petrol krizi ile artış gösteren ve 1986 yılında en üst düzeye ulaşan petrol üretimi ve gelirleri daha sonra petrol fiyatlarındaki düşüş ile 90’lı yıllarda hükümetin beklediği rakamların çok altında seyretmiştir. Ayrıca 90’lı yıllara kadar yapılan elektrik alt yapısını ve kurulu elektrik gücünü arttırma çalışmaları, Nijerya ile patlak veren çatışmaların Kamerun’un bu projelere kaynak aktarımını kesmesi sebebiyle yarıda kalmıştır. Petrol sektörünü incelediğimiz zaman da 90’lı yılların ortalarında meydana gelen Nijerya savaşının etkileri açıkça görülmektedir. Savaş sonrası devletin yaptığı yatırımlar sektörün istenilen düzeyde gelişmesini sağlayamamıştır. “Enerji sektörünün özelleştirilmesi, Kamerun’a neler katabilir ve Kamerun’dan neler götürebilir?” sorusunun cevabı aranmaktadır.

Kamerun’un doğusundaki ülkelerin siyasi yönden istikrasız olmaları ve ülke içindeki çatışmaların devam etmesi, Kamerun’u, özellikle enerji arz güvenliği konusunda çok daha ön plana çıkarmaktadır. Bu bölgelerdeki petrolün ve doğalgazın dünya piyasalarına ulaştırılması konusunda Orta Afrika ülkelerinin doğal limanı olan Kamerun birinci adaydır. Halihazırda işlemekte olan Çad-Kamerun Petrol Boru Hattı buna çok güzel bir örnektir. Kamerun’un petrol ve doğalgaz taşımacılığında etkili olması, hem dünya petrol piyasasında çeşitliliğe hem de Orta Afrika ülkelerinin petrol gelirlerinin artması ile büyüme hızlarını katlamalarına sebep olacaktır. Gelecekte Orta Afrika ülkelerinin siyasi istikrarsızlıklarının sonlanacağını ya da azalacağını buna paralel olarak petrol ve doğalgaz üretimlerinin artacağını öngörerek Kamerun’un öneminin çok daha artacağını söyleyebiliriz. Yukarıda da bahsedildiği gibi doğalgaz kaynaklarının kullanımını arttırmayı hedefleyen ve bu konuda çalışmalarını hızla artıran Kamerun’un elektrik üretimi için kullandığı kaynakları çeşitlendirme konusunda ciddi çalışmalar yaptığı görülmektedir. Buna ek olarak, Kamerun’un hidroelektrik konusunda ciddi bir potansiyelinin olduğu aşikardır. Ancak kaynakları kısıtlı olan Kamerun hükümeti enerji projelerine kaynak ayırabildiği takdirde bölgenin hidroelektrik, doğalgaz ve petrol üssü olması ihtimali yüksektir.

 

*Birincil enerji kaynakları, hiçbir işleme uğramadan doğada kendiliğinden var olan fosil yakıtlar, güneş, rüzgar gibi enerji kaynaklarıdır.

**İkincil enerji kaynakları, birincil enerji kaynaklarının belli işlemlerden sonra dönüştüğü elektrik gibi formdur.

Kaynakça

1.CIA The World Factbook , “Cameroon”, (8 Nisan 2013), 14 Nisan 2013, <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html>

2.Grimes K., “Environmental Justice Case Study: The Chad/Cameroon Oil and Pipeline Project” (2009) 18 Mart 2013 <http://www.umich.edu/~snre492/Jones/pipe.htm >

3.International Energy Agency. “Energy Production Cameroon” (2011) 6 Mart 2013 <http://www.iea.org/stats/pdf_graphs/CMPROD.pdf>

4.Martin, P. J., Dr., “Chad Cameroon Oil Pipeline Project”, 22 Mart 2013  <http://www.columbia.edu/itc/sipa/martin/chad-cam/overview.html>

5.Pineau, P.O.,  “Transparency in the Dark – An Assessment of the Cameroonian Electricity Sector Reform”, (12 Ağustos 2004), 25 Mart 2013 <http://www.internationalrivers.org/files/attached-files/transparencyinthedark.pdf >

6.Türkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı İhracat Bilgi Platformu.  “Kamerun” (19 Nisan 2013) 20 Nisan 2013 <http://www.ibp.gov.tr/pg/section-pg-ulke.cfm?id=Kamerun>

7.Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. “Kamerun”  (2012) 2 Mart 2013 <http://www.mfa.gov.tr/sub.tr.mfa?28259b04-3a25-4611-b82b-008accb36cd5>

8.The World Bank, “Cameroon Kribi Gas Power Project”, (2013), 14 Mart 2013 <http://www.worldbank.org/projects/P110177/cameroon-partial-risk-guarantees-kribi-gas-power-project?lang=en >

9.Şekil1. Kamerun’un Coğrafi Konumu  , <http://networkgloballogistics.com/icerik/kamerun-haritasi.html>

10.Şekil2. 1971-2005 yılları arasında Kamerun’un enerji üretimi, (International Energy Agency),(2011), 12 Nisan 2013, <http://www.iea.org/stats/pdf_graphs/CMPROD.pdf>

Paylaş

Yazar Hakkında

Genç Barış

Yorumlar kapalı.